ตราสารหนี้คืออะไร ต่างจากหุ้นยังไง สรุปเข้าใจง่ายแบบมือใหม่

ตราสารหนี้คือ สัญญาเงินกู้ที่ออกโดยรัฐบาลหรือบริษัทเอกชน เพื่อระดมทุนจากนักลงทุน โดยผู้ออกมีภาระต้องจ่ายดอกเบี้ยตามงวดที่กำหนดและคืนเงินต้นเมื่อครบอายุ ผู้ลงทุนจึงมีสถานะเป็นเจ้าหนี้ ไม่ใช่เจ้าของกิจการ ทำให้ความเสี่ยงและผลตอบแทนต่ำกว่าการลงทุนในหุ้น

เวลาพูดถึงการลงทุน คนส่วนใหญ่นึกถึงหุ้นก่อนเสมอ แต่จริง ๆ แล้วตลาดตราสารหนี้ทั่วโลกมีขนาดใหญ่กว่าตลาดหุ้นเสียอีก คำถามพื้นฐานที่ควรตอบให้ได้ก่อนคือ ตราสารหนี้คือ อะไร ทำไมนักลงทุนสถาบันถึงถือมันในสัดส่วนสูง และคนทั่วไปอย่างเราควรมีไว้ในพอร์ตด้วยหรือไม่

คำอธิบายที่ตรงที่สุดคือ ตราสารหนี้คือ การที่เราเอาเงินไปให้คนอื่นกู้ แล้วได้ดอกเบี้ยเป็นค่าตอบแทน ต่างจากการซื้อหุ้นที่เราเข้าไปเป็นเจ้าของธุรกิจและรับทั้งกำไรและขาดทุนไปด้วยกัน บทความนี้จะพาไปดูโครงสร้าง ประเภทที่มีในไทย วิธีอ่านอันดับเครดิต ความสัมพันธ์กับดอกเบี้ย ความเสี่ยงที่ซ่อนอยู่ และวิธีเริ่มลงทุนจริง

ตราสารหนี้คืออะไร เข้าใจจากโครงสร้างของสัญญา

เมื่อองค์กรหนึ่งต้องการเงินทุน มีสองทางเลือกหลัก ทางแรกคือขายความเป็นเจ้าของออกไปในรูปของหุ้น ทางที่สองคือกู้เงิน ซึ่งทางที่สองนี้เองที่ทำให้เกิดตราสารประเภทนี้ขึ้นมา

องค์ประกอบของสัญญามีอยู่ไม่กี่อย่าง อย่างแรกคือ มูลค่าที่ตราไว้ ซึ่งคือเงินต้นที่จะได้คืนเมื่อครบกำหนด ในไทยมักกำหนดที่ 1,000 บาทต่อหน่วย อย่างที่สองคือ อัตราดอกเบี้ยหน้าตั๋ว ที่ระบุว่าจะจ่ายดอกเบี้ยกี่เปอร์เซ็นต์ต่อปี อย่างที่สามคือ อายุคงเหลือ ว่าจะครบกำหนดเมื่อไร และอย่างสุดท้ายคือ งวดการจ่ายดอกเบี้ย ซึ่งส่วนใหญ่จ่ายทุกหกเดือน

จุดที่ทำให้หลายคนสับสนคือ ตราสารหนี้คือ สินทรัพย์ที่ซื้อขายเปลี่ยนมือได้ในตลาดรอง ราคาจึงไม่ได้เท่ากับมูลค่าที่ตราไว้เสมอ ถ้าดอกเบี้ยในตลาดปรับขึ้น ราคาของตราสารเดิมที่จ่ายดอกเบี้ยต่ำกว่าจะลดลง และในทางกลับกัน ความสัมพันธ์ผกผันนี้คือหัวใจของการลงทุนในสินทรัพย์ประเภทนี้

ตราสารหนี้ต่างจากหุ้นอย่างไร

สรุปให้จำง่าย ผู้ถือหุ้นได้ส่วนที่เหลือหลังจ่ายเจ้าหนี้ครบแล้ว ส่วนเจ้าหนี้ได้ก่อนแต่ได้เท่าที่สัญญาระบุ ไม่มากกว่านั้นแม้บริษัทจะกำไรถล่มทลาย

ประเภทของตราสารหนี้ที่พบในไทย

ในตลาดไทย ตราสารหนี้คือ กลุ่มสินทรัพย์ที่แบ่งย่อยได้หลายแบบ และแต่ละแบบมีระดับความเสี่ยงกับผลตอบแทนไม่เท่ากัน

พันธบัตรรัฐบาล

ออกโดยกระทรวงการคลังเพื่อใช้จ่ายในงบประมาณ ถือเป็นสินทรัพย์ที่มีความเสี่ยงด้านเครดิตต่ำที่สุดในประเทศ เพราะรัฐบาลสามารถจัดเก็บภาษีมาชำระได้ ผลตอบแทนจึงต่ำที่สุดตามไปด้วย

พันธบัตรรัฐวิสาหกิจ

ออกโดยหน่วยงานรัฐวิสาหกิจ บางรุ่นมีกระทรวงการคลังค้ำประกัน บางรุ่นไม่มี ผลตอบแทนสูงกว่าพันธบัตรรัฐบาลเล็กน้อยเพื่อชดเชยความเสี่ยงที่เพิ่มขึ้น

หุ้นกู้เอกชน

ออกโดยบริษัทเอกชนที่ต้องการเงินทุนโดยไม่อยากเพิ่มทุน มีตั้งแต่บริษัทอันดับเครดิตดีมากไปจนถึงกลุ่มที่ต่ำกว่าระดับลงทุนได้ ผลตอบแทนสูงกว่าพันธบัตรชัดเจน แต่ความเสี่ยงผิดนัดชำระก็สูงขึ้นตาม

ตั๋วเงินคลังและตราสารหนี้ระยะสั้น

อายุไม่เกินหนึ่งปี ใช้บริหารสภาพคล่องมากกว่าการลงทุนเพื่อผลตอบแทน กองทุนตลาดเงินส่วนใหญ่ลงทุนในกลุ่มนี้

อ่านอันดับเครดิตอย่างไรให้เข้าใจความเสี่ยง

เพราะตราสารหนี้คือ การให้กู้ยืม คำถามสำคัญที่สุดจึงเป็นเรื่องความสามารถในการใช้คืนของผู้กู้ อันดับเครดิตคือความเห็นของสถาบันจัดอันดับว่าผู้ออกมีความสามารถชำระหนี้มากน้อยเพียงใด เรียงจากดีที่สุดลงมาโดยทั่วไปคือ AAA, AA, A, BBB ซึ่งสี่กลุ่มนี้ถือว่าอยู่ในระดับลงทุนได้ ส่วน BB ลงมาถือเป็นกลุ่มเก็งกำไรหรือที่เรียกกันว่าหุ้นกู้ผลตอบแทนสูง

หลักการที่ควรจำคือ ผลตอบแทนที่สูงกว่าไม่เคยมาฟรี ทุกครั้งที่เห็นอัตราดอกเบี้ยสูงกว่าตลาดอย่างมีนัยสำคัญ ให้ถือว่าตลาดกำลังบอกเราว่าความเสี่ยงสูงกว่าด้วยเช่นกัน สิ่งที่ควรตรวจเพิ่มคือ อันดับเครดิตล่าสุดถูกทบทวนเมื่อไร แนวโน้มเป็นบวกหรือลบ และผู้ออกมีหนี้ที่จะครบกำหนดพร้อมกันก้อนใหญ่ในช่วงเวลาใกล้เคียงกันหรือไม่

ทำไมราคาถึงเคลื่อนไหวตามอัตราดอกเบี้ย

นี่คือกลไกที่มือใหม่งงมากที่สุด แต่เข้าใจได้ด้วยตัวอย่างเดียว

สมมติเราถือตราสารที่จ่ายดอกเบี้ย 3% ต่อปี มูลค่า 1,000 บาท ต่อมาธนาคารกลางขึ้นดอกเบี้ย ทำให้ตราสารรุ่นใหม่ที่ออกมาจ่าย 5% ถ้าเราอยากขายตัวเก่าในตลาดรอง ไม่มีใครยอมจ่าย 1,000 บาทเพื่อรับ 3% ในเมื่อซื้อของใหม่ได้ 5% ในราคาเดียวกัน ราคาของตราสารเก่าจึงต้องลดลงจนผลตอบแทนที่ผู้ซื้อได้รับเทียบเท่ากับ 5%

ในทางกลับกัน ถ้าดอกเบี้ยตลาดลดลงเหลือ 1% ตราสารเก่าที่จ่าย 3% จะกลายเป็นของหายากและราคาจะสูงขึ้น

ความอ่อนไหวนี้วัดด้วยค่าที่เรียกว่าอายุเฉลี่ยหรือ Duration ยิ่งอายุคงเหลือยาว ราคายิ่งเหวี่ยงแรงเมื่อดอกเบี้ยเปลี่ยน ตราสารอายุ 10 ปีจึงผันผวนกว่าตราสารอายุ 2 ปีอย่างชัดเจน

ความเสี่ยงที่ต้องรู้ก่อนลงทุนตราสารหนี้

แม้ตราสารหนี้คือ สินทรัพย์ที่ถูกจัดว่าเสี่ยงต่ำ แต่ก็ไม่ได้แปลว่าไม่มีความเสี่ยงเลย ที่ควรรู้มีดังนี้

• ความเสี่ยงด้านเครดิต ผู้ออกอาจผิดนัดชำระดอกเบี้ยหรือเงินต้น โดยเฉพาะหุ้นกู้ที่ไม่มีอันดับเครดิต

• ความเสี่ยงด้านอัตราดอกเบี้ย ราคาลดลงเมื่อดอกเบี้ยตลาดปรับขึ้น กระทบคนที่ต้องขายก่อนครบกำหนด

• ความเสี่ยงด้านสภาพคล่อง หุ้นกู้เอกชนหลายรุ่นแทบไม่มีการซื้อขายในตลาดรอง อยากขายก็อาจต้องลดราคามาก

• ความเสี่ยงด้านเงินเฟ้อ ถ้าเงินเฟ้อสูงกว่าดอกเบี้ยที่ได้รับ อำนาจซื้อของเงินต้นจะลดลงจริง

• ความเสี่ยงจากการไถ่ถอนก่อนกำหนด บางรุ่นให้สิทธิผู้ออกไถ่ถอนคืนก่อนได้ ซึ่งมักใช้ตอนดอกเบี้ยลง ทำให้เราต้องไปลงทุนใหม่ในผลตอบแทนที่ต่ำกว่า

ขั้นตอนเริ่มลงทุนในตราสารหนี้

การเริ่มลงทุนในตราสารหนี้คือ เรื่องที่ทำได้ไม่ยาก ถ้าไล่ตามลำดับนี้

1. กำหนดเป้าหมายและระยะเวลาที่ไม่ต้องใช้เงิน เพราะควรเลือกอายุตราสารให้สอดคล้องกับช่วงเวลานั้น

2. เลือกว่าจะซื้อตรงหรือผ่านกองทุนรวม ซื้อตรงได้ผลตอบแทนชัดเจนแต่ต้องใช้เงินก้อนใหญ่กว่าและกระจายความเสี่ยงยาก ส่วนกองทุนรวมเริ่มได้ด้วยเงินหลักร้อยและมีมืออาชีพคัดเลือกให้

3. ตรวจอันดับเครดิตและอ่านหนังสือชี้ชวน ให้ความสำคัญกับเงื่อนไขการไถ่ถอนก่อนกำหนดและข้อกำหนดสิทธิ

4. เปรียบเทียบผลตอบแทนจนถึงวันครบกำหนด ไม่ใช่ดูแค่ดอกเบี้ยหน้าตั๋ว เพราะราคาที่ซื้อจริงมีผลต่อผลตอบแทนที่แท้จริง

5. เปิดบัญชีกับธนาคารหรือโบรกเกอร์ที่เป็นผู้จัดจำหน่าย และติดตามรอบการเสนอขายรุ่นใหม่

6. กระจายผู้ออกและกระจายอายุ อย่าทุ่มไปที่บริษัทเดียวหรืออายุเดียว ใช้วิธีจัดบันไดอายุเพื่อลดความเสี่ยงดอกเบี้ย

7. ติดตามข่าวผู้ออกอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะการปรับอันดับเครดิตและผลประกอบการรายไตรมาส

ข้อดีและข้อควรระวังของตราสารหนี้

ข้อดี

• กระแสเงินสดสม่ำเสมอ วางแผนรายรับล่วงหน้าได้

• ความผันผวนต่ำกว่าหุ้นมาก ช่วยลดความเหวี่ยงของพอร์ตรวม

• ได้รับชำระก่อนผู้ถือหุ้นในกรณีที่ผู้ออกมีปัญหา

• มีให้เลือกหลากหลายอายุและระดับความเสี่ยง จับคู่กับเป้าหมายได้ตรง

ข้อควรระวัง

• ผลตอบแทนถูกจำกัด ไม่ได้ประโยชน์เมื่อธุรกิจของผู้ออกเติบโตแรง

• หุ้นกู้ที่ให้ดอกเบี้ยสูงผิดปกติมักมาพร้อมความเสี่ยงผิดนัดชำระที่สูงจริง

• สภาพคล่องในตลาดรองของไทยยังจำกัดสำหรับนักลงทุนรายย่อย

• ดอกเบี้ยรับต้องเสียภาษีหัก ณ ที่จ่าย ซึ่งลดผลตอบแทนสุทธิลง

เหมาะกับใคร และควรถือในสัดส่วนเท่าไร

ตราสารหนี้คือ ทางเลือกที่เหมาะกับคนที่ต้องการกระแสเงินสดแน่นอน คนใกล้เกษียณที่ไม่อยากให้มูลค่าพอร์ตเหวี่ยงแรง และคนที่มีเป้าหมายใช้เงินในอีกสามถึงห้าปีข้างหน้าซึ่งยาวเกินกว่าจะฝากธนาคารแต่สั้นเกินกว่าจะลงหุ้น

สัดส่วนที่ควรถือไม่มีสูตรตายตัว แต่หลักคิดที่ใช้กันทั่วไปคือให้สัดส่วนเพิ่มขึ้นตามอายุและตามความใกล้ของเป้าหมายการใช้เงิน คนอายุ 30 ปีที่ลงทุนเพื่อเกษียณอาจถือเพียงสิบถึงยี่สิบเปอร์เซ็นต์ ขณะที่คนอายุ 55 ปีอาจถือถึงห้าสิบเปอร์เซ็นต์ขึ้นไป สิ่งสำคัญกว่าตัวเลขคือความสม่ำเสมอในการทบทวนสัดส่วนอย่างน้อยปีละครั้ง และการไม่ไล่ตามผลตอบแทนสูงโดยมองข้ามอันดับเครดิต

สรุปเกี่ยวกับตราสารหนี้

ตราสารหนี้คือ สัญญาเงินกู้ที่ทำให้เรากลายเป็นเจ้าหนี้ของรัฐบาลหรือบริษัท ได้รับดอกเบี้ยตามงวดและเงินต้นคืนเมื่อครบกำหนด จุดแข็งคือความแน่นอนของกระแสเงินสดและความผันผวนที่ต่ำกว่าหุ้น จุดที่ต้องระวังคือความเสี่ยงด้านเครดิต ความอ่อนไหวต่ออัตราดอกเบี้ย และสภาพคล่องที่จำกัด เมื่อเข้าใจว่าตราสารหนี้คือ เครื่องมือรักษามูลค่าและสร้างรายรับ ไม่ใช่เครื่องมือทำกำไรก้อนโต เราจะวางสัดส่วนในพอร์ตได้อย่างเหมาะสมกับเป้าหมายจริงของตัวเอง

สำหรับใครที่สนใจการลงทุนและอยากขยายไปสู่ตลาดที่เคลื่อนไหวเร็วกว่าอย่าง Forex สามารถเปิดบัญชีกับ Morroc Prime ได้ที่หน้าเว็บไซต์ เป็นโบรกเกอร์ Forex และ CFD ระดับสากลที่ดำเนินงานภายใต้หลักการเดียวกับสถาบันการเงินชั้นนำ ผสานนวัตกรรมด้านเทคโนโลยีการเงินเข้ากับมาตรฐานการดูแลลูกค้า มอบประสบการณ์ซื้อขายที่มั่นคง โปร่งใส และมีประสิทธิภาพสูง คำสั่งทำงานรวดเร็วในเสี้ยววินาที สเปรดต่ำสุดเริ่มต้นเพียง 0.0 พร้อม Leverage สูงสุด 1:500

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

1. ตราสารหนี้คือ อะไร อธิบายแบบสั้นที่สุด

ตราสารหนี้คือ สัญญาเงินกู้ที่รัฐบาลหรือบริษัทออกมาเพื่อระดมทุน ผู้ลงทุนมีสถานะเป็นเจ้าหนี้และได้รับดอกเบี้ยตามงวดที่ตกลงไว้ พร้อมได้เงินต้นคืนเมื่อครบกำหนดอายุ

2. พันธบัตรกับหุ้นกู้ต่างกันอย่างไร

ต่างกันที่ผู้ออก พันธบัตรออกโดยรัฐบาลหรือรัฐวิสาหกิจจึงมีความเสี่ยงด้านเครดิตต่ำและผลตอบแทนต่ำตาม ส่วนหุ้นกู้ออกโดยบริษัทเอกชน ให้ผลตอบแทนสูงกว่าเพื่อชดเชยความเสี่ยงผิดนัดชำระที่มากกว่า

3. ถ้าถือจนครบกำหนด ราคาที่ผันผวนระหว่างทางมีผลหรือไม่

ไม่มีผลต่อเงินที่ได้รับ เพราะเมื่อครบกำหนดผู้ออกจะคืนเงินต้นตามมูลค่าที่ตราไว้ ราคาระหว่างทางมีผลเฉพาะกรณีที่เราต้องการขายก่อนครบกำหนดเท่านั้น

4. ลงทุนผ่านกองทุนรวมกับซื้อตรงแบบไหนดีกว่า

กองทุนรวมเหมาะกับคนที่มีเงินไม่มากและต้องการกระจายความเสี่ยงข้ามผู้ออกหลายราย ส่วนการซื้อตรงเหมาะกับคนที่มีเงินก้อนใหญ่และต้องการผลตอบแทนที่แน่นอนเมื่อถือจนครบกำหนด แต่ต้องรับความเสี่ยงกระจุกตัวเอง

5. ควรมีสินทรัพย์ประเภทนี้ในพอร์ตสัดส่วนเท่าไร

ขึ้นอยู่กับอายุ เป้าหมาย และความสามารถรับความผันผวน หลักคิดทั่วไปคือยิ่งใกล้เวลาที่ต้องใช้เงิน ยิ่งควรเพิ่มสัดส่วนให้มากขึ้น และควรทบทวนอย่างน้อยปีละครั้งเพื่อให้สอดคล้องกับสถานการณ์ที่เปลี่ยนไป