วาณิชธนกิจ คืออะไร ต่างจากธนาคารทั่วไปอย่างไร

วาณิชธนกิจ คือ บริการทางการเงินที่ช่วยบริษัทและองค์กรวางแผนระดมทุน เช่น ออกหุ้น IPO ออกหุ้นกู้ รวมถึงให้คำปรึกษาซื้อขายและควบรวมกิจการ ประเมินมูลค่าธุรกิจ และปรับโครงสร้างทางการเงิน ต่างจากธนาคารพาณิชย์ที่มีบทบาทหลักในการรับฝากเงินและปล่อยสินเชื่อ อย่างไรก็ตาม กลุ่มสถาบันการเงินเดียวกันอาจให้บริการทั้งสองด้านผ่านหน่วยงานหรือบริษัทในเครือ ทั้งนี้ ขึ้นอยู่กับใบอนุญาตและขอบเขตธุรกิจที่ได้รับอนุญาต

บทความนี้จะพาไปรู้จักบทบาทของธุรกิจดังกล่าว ตั้งแต่การระดมทุน การซื้อกิจการ ไปจนถึงสิ่งที่นักลงทุนควรอ่านให้ออกเมื่อเห็นชื่อวาณิชธนากรอยู่ในข่าวการเงิน

วาณิชธนกิจ คืออะไร และใครเป็นผู้ให้บริการ

คำว่า Investment Banking หมายถึงงานบริการทางการเงินสำหรับธุรกรรมของกิจการ โดยเฉพาะการเชื่อมบริษัทที่ต้องการเงินทุนเข้ากับผู้ลงทุน ตลอดจนช่วยวิเคราะห์และออกแบบธุรกรรมให้เหมาะกับเป้าหมายของลูกค้า

ผู้ให้บริการอาจเป็นบริษัทหลักทรัพย์ บริษัทที่ปรึกษาทางการเงิน หรือหน่วยงานในกลุ่มสถาบันการเงิน ขอบเขตงานจึงไม่ได้เหมือนกันทุกแห่ง บางรายเชี่ยวชาญนำบริษัทเข้าตลาดหุ้น บางรายเน้นซื้อขายกิจการ และบางรายให้บริการหลายด้านร่วมกัน

วาณิชธนกิจ วาณิชธนากร และที่ปรึกษาทางการเงิน ต่างกันอย่างไร

สามคำนี้เกี่ยวข้องกัน แต่ใช้ต่างบริบท

• วาณิชธนกิจ: ลักษณะธุรกิจหรือบริการด้านการระดมทุนและธุรกรรมทางการเงินขององค์กร

• วาณิชธนากร: ผู้ประกอบวิชาชีพที่ทำงานด้านดังกล่าว หรือ Investment Banker

• ที่ปรึกษาทางการเงิน: บทบาทผู้ให้คำปรึกษา ซึ่งในบริบทตลาดทุนไทยอาจเกี่ยวข้องกับงานเสนอขายหลักทรัพย์และธุรกรรมที่มีข้อกำหนดเฉพาะ

ส่วนที่ปรึกษาการเงินส่วนบุคคลซึ่งช่วยวางแผนเงินออม ประกัน หรือเกษียณ เป็นบริการอีกลักษณะหนึ่ง จึงควรดูขอบเขตงานจริงประกอบด้วย

ทำความรู้จักกับหน้าที่หลักของวาณิชธนกิจ

งานที่พบได้บ่อยครอบคลุมทั้งช่วงที่ธุรกิจกำลังเติบโต ต้องการเปลี่ยนโครงสร้าง หรือเผชิญปัญหาทางการเงิน โดยแต่ละโครงการอาจใช้บริการเพียงบางส่วนตามความจำเป็น

1. เตรียมบริษัทเข้าตลาดหุ้นและเสนอขายหุ้น IPO

การเสนอขายหุ้นต่อประชาชนเป็นครั้งแรก หรือ IPO ต้องเตรียมมากกว่าการตั้งราคาขายหุ้น บริษัทต้องมีข้อมูลทางการเงิน โครงสร้างธุรกิจ ระบบควบคุมภายใน และการเปิดเผยความเสี่ยงที่เหมาะสม

ในกระบวนการนี้ บทบาทสำคัญของวาณิชธนกิจ สามารถช่วยประเมินความพร้อม วางแผนระดมทุน และประสานงานกับผู้เกี่ยวข้อง เช่น ผู้สอบบัญชีและที่ปรึกษากฎหมาย สำหรับที่ปรึกษาทางการเงินในงาน IPO ก.ล.ต. กำหนดให้ศึกษาตรวจสอบข้อมูล เพื่อให้การเปิดเผยในเอกสารเสนอขายถูกต้อง ครบถ้วน และไม่ทำให้เข้าใจผิดในสาระสำคัญ

อย่างไรก็ดี การผ่านกระบวนการเสนอขายไม่ได้หมายความว่าหุ้นจะให้ผลตอบแทนดีเสมอ นักลงทุนยังต้องประเมินธุรกิจและราคาที่เสนอขายด้วยตนเอง

2. วางแผนออกหุ้นกู้และระดมทุนผ่านตราสารหนี้

บริษัทที่ต้องการเงินขยายกิจการอาจเลือกออกหุ้นกู้แทนการเพิ่มทุน โดยมีผู้ลงทุนเป็นเจ้าหนี้และบริษัทมีหน้าที่จ่ายดอกเบี้ยกับคืนเงินต้นตามเงื่อนไข

ผู้ให้บริการจะช่วยพิจารณารูปแบบการระดมทุน อายุหนี้ จังหวะเสนอขาย และความสามารถในการรองรับภาระทางการเงิน รวมถึงอาจทำหน้าที่จัดจำหน่ายตามใบอนุญาตและข้อตกลง

ข้อแตกต่างที่ต้องเข้าใจคือ การออกหุ้นกู้ไม่ลดสัดส่วนผู้ถือหุ้นเดิมโดยตรง แต่เพิ่มภาระหนี้ หากธุรกิจสร้างกระแสเงินสดไม่ทันกำหนดชำระ ก็อาจเกิดปัญหาสภาพคล่องได้

3. ให้คำปรึกษาซื้อขายและควบรวมกิจการ

งาน Mergers and Acquisitions หรือ M&A ครอบคลุมการซื้อกิจการ ขายกิจการ ซื้อหุ้นบางส่วน และการรวมธุรกิจเข้าด้วยกัน

ที่ปรึกษาอาจช่วยค้นหาคู่ธุรกรรม ประเมินราคา เปรียบเทียบทางเลือก และสนับสนุนการเจรจา โดยประเด็นสำคัญไม่ได้มีเพียงซื้อได้ในราคาเท่าไร แต่รวมถึงแหล่งเงินทุน ความเสี่ยง และประโยชน์ที่คาดว่าจะเกิดหลังทำรายการด้วย

ตัวอย่างเช่น บริษัทขนส่งต้องการซื้อกิจการคลังสินค้าเพื่อให้บริการครบวงจร ต้องประเมินทั้งมูลค่าทรัพย์สิน ฐานลูกค้า หนี้สิน และต้นทุนการรวมระบบ หากซื้อแพงเกินไป ประโยชน์จากการขยายธุรกิจอาจไม่คุ้มเงินที่จ่าย

4. ประเมินมูลค่าหุ้นและกิจการ

ราคาที่ผู้ขายต้องการกับมูลค่าที่ผู้ซื้อยอมรับอาจต่างกันมาก จึงต้องมีการวิเคราะห์อย่างเป็นระบบ เช่น

• Discounted Cash Flow หรือ DCF: ประเมินจากกระแสเงินสดในอนาคตแล้วคิดลดกลับมาเป็นมูลค่าปัจจุบัน

• การเปรียบเทียบบริษัทใกล้เคียง: ใช้อัตราส่วนอย่าง P/E หรือ EV/EBITDA โดยพิจารณาความแตกต่างของธุรกิจร่วมด้วย

• การประเมินจากสินทรัพย์สุทธิ: พิจารณามูลค่าสินทรัพย์หักหนี้สิน เหมาะกับบางลักษณะกิจการ

ผลประเมินจึงเป็นช่วงมูลค่าภายใต้สมมติฐาน ไม่ใช่ตัวเลขที่ถูกต้องตายตัว หากยอดขาย อัตรากำไร หรืออัตราคิดลดเปลี่ยน มูลค่าที่คำนวณได้ก็เปลี่ยนตาม

5. ปรับโครงสร้างทุนและหนี้สิน

บริษัทอาจมีรายได้เติบโต แต่ใช้หนี้ระยะสั้นลงทุนในโครงการที่คืนทุนช้า จนเกิดความไม่สมดุลระหว่างเงินเข้าและเงินออก ซึ่งที่ปรึกษาจะช่วยวิเคราะห์ทางเลือก เช่น รีไฟแนนซ์ เพิ่มทุน ขายทรัพย์สินบางส่วน หรือเจรจาเงื่อนไขกับเจ้าหนี้ เป้าหมายคือทำให้โครงสร้างเงินทุนเหมาะกับความสามารถของธุรกิจ อย่างไรก็ตาม แต่ละทางเลือกต้องได้รับความเห็นชอบจากผู้เกี่ยวข้องและไม่ได้รับประกันว่าจะสำเร็จทุกกรณี

ต่างจากธนาคารทั่วไปอย่างไร เปรียบเทียบให้เห็นภาพ

จุดต่างสำคัญของวาณิชธนกิจ คือการเน้นออกแบบและดำเนินธุรกรรมทางการเงิน ขณะที่ธนาคารพาณิชย์มีบทบาทหลักเป็นตัวกลางรับเงินฝากและให้สินเชื่อแก่ประชาชนและธุรกิจ

ตารางนี้เปรียบเทียบลักษณะงานหลัก เพราะในทางปฏิบัติธนาคารพาณิชย์บางแห่งมีบริการลูกค้าธุรกิจขนาดใหญ่และงานวาณิชธนกิจด้วย การดูเพียงชื่อธนาคารจึงอาจยังไม่บอกว่าลูกค้ากำลังใช้บริการประเภทใด

ตัวอย่างบริษัทต้องการเงิน 500 ล้านบาท ควรเลือกทางไหน

สมมติบริษัทผลิตอาหารต้องการสร้างโรงงานใหม่มูลค่า 500 ล้านบาท ตัวเลขต่อไปนี้เป็นสถานการณ์จำลองเพื่ออธิบายทางเลือก ไม่ใช่ข้อเสนอทางการเงินจริง

• ทางเลือกที่ 1 กู้ธนาคาร

บริษัทได้รับเงินกู้และชำระคืนตามสัญญา ผู้ถือหุ้นเดิมไม่ต้องแบ่งสัดส่วนให้ผู้ลงทุนใหม่ แต่ต้องรับภาระดอกเบี้ยและเงื่อนไขสินเชื่อ ซึ่งอาจรวมถึงหลักประกันหรือข้อกำหนดทางการเงิน

• ทางเลือกที่ 2 ออกหุ้นกู้

บริษัทระดมเงินจากผู้ลงทุนในตราสารหนี้ ต้องประเมินทั้งต้นทุนออกหลักทรัพย์ ดอกเบี้ย และแผนหาเงินคืนเมื่อครบกำหนด โดยเฉพาะกรณีที่ต้องคืนเงินต้นก้อนใหญ่ในวันสิ้นอายุ

• ทางเลือกที่ 3 เพิ่มทุนหรือเสนอขายหุ้น

บริษัทได้รับเงินทุนโดยไม่มีภาระคืนเงินต้นแบบหนี้ แต่ผู้ถือหุ้นเดิมอาจมีสัดส่วนถือหุ้นและสิทธิออกเสียงลดลง อีกทั้งต้องพิจารณาราคาขายหุ้นและเงื่อนไขของผู้ลงทุนใหม่

ในสถานการณ์นี้ หน้าที่ของวาณิชธนกิจ คือช่วยเปรียบเทียบทางเลือกบนข้อมูลชุดเดียวกัน ทั้งต้นทุนเงินทุน กระแสเงินสด และผลต่ออำนาจควบคุม บางบริษัทอาจเหมาะกับการใช้ทั้งหนี้และทุนร่วมกัน แทนการเลือกเพียงวิธีเดียว

เบื้องหลังหนึ่งดีล ต้องผ่านขั้นตอนอะไรบ้าง

ธุรกรรมแต่ละประเภทมีรายละเอียดต่างกัน แต่โดยทั่วไปสามารถมองเป็นกระบวนการหลักได้ดังนี้

1. กำหนดเป้าหมาย: ต้องการเงินเท่าไร ใช้ทำอะไร และมีข้อจำกัดด้านเวลาอย่างไร

2. ตรวจสอบข้อมูล: วิเคราะห์งบการเงิน สัญญาสำคัญ หนี้สิน และความเสี่ยง

3. ประเมินมูลค่าและทางเลือก: สร้างแบบจำลองทางการเงิน พร้อมทดสอบหลายสถานการณ์

4. ออกแบบเงื่อนไข: กำหนดโครงสร้างธุรกรรม ราคา และเงื่อนไขที่ต้องดำเนินการให้ครบ

5. ดำเนินการและเปิดเผยข้อมูล: ประสานผู้เกี่ยวข้องและปฏิบัติตามข้อกำหนดที่ใช้กับรายการนั้น

6. ปิดธุรกรรม: ชำระเงิน โอนหุ้นหรือทรัพย์สิน และติดตามเงื่อนไขตามสัญญา

ขั้นตอนเหล่านี้อธิบายได้ว่าทำไมบางดีลใช้เวลาหลายเดือน และเหตุใดการประกาศเริ่มเจรจาจึงยังไม่เท่ากับทำรายการสำเร็จ

ผู้ให้บริการมีรายได้อย่างไร และทำไมต้องดูผลประโยชน์ทับซ้อน

รายได้ส่วนหนึ่งของงานวาณิชธนกิจ คือค่าธรรมเนียมตามขอบเขตบริการ เช่น ค่าที่ปรึกษาระหว่างโครงการ ค่าประเมินมูลค่า ค่าจัดจำหน่ายหลักทรัพย์ หรือค่าธรรมเนียมเมื่อธุรกรรมสำเร็จ ทั้งนี้ รูปแบบและจำนวนเงินขึ้นอยู่กับสัญญาของแต่ละงาน

ประเด็นที่ควรพิจารณาคือ แรงจูงใจของผู้ให้คำปรึกษาสอดคล้องกับประโยชน์ของลูกค้าและผู้ลงทุนเพียงใด โดยเฉพาะเมื่อรายได้บางส่วนผูกกับการปิดดีล

ผู้ว่าจ้างจึงควรถามให้ชัดว่า มีความสัมพันธ์กับคู่ธุรกรรมหรือไม่ รับบทบาทอื่นในรายการเดียวกันหรือเปล่า และแยกผู้รับผิดชอบงานอย่างไร ส่วนรายงานประเมินมูลค่าควรอธิบายสมมติฐานและข้อจำกัดให้ตรวจสอบได้

ทำไมนักลงทุนรายย่อยควรรู้ว่า วาณิชธนกิจ คืออะไร

แม้ไม่ได้เป็นลูกค้าโดยตรง นักลงทุนก็พบผลงานของธุรกิจนี้ได้ผ่านหุ้น IPO หุ้นกู้ ข่าวเพิ่มทุน และประกาศซื้อกิจการ ความเข้าใจพื้นฐานจะช่วยให้ตั้งคำถามได้ตรงจุดขึ้น

• อ่านวัตถุประสงค์การใช้เงินให้มากกว่าตัวเลขระดมทุน

เงินที่ได้จะนำไปขยายกำลังผลิต ชำระหนี้เดิม หรือใช้เป็นเงินทุนหมุนเวียน แต่ละวัตถุประสงค์ส่งผลต่ออนาคตบริษัทต่างกัน หากเป็นการเสนอขายหุ้นโดยผู้ถือหุ้นเดิม เงินส่วนนั้นจะเป็นของผู้ขายหุ้น ไม่ได้เข้าสู่บริษัททั้งหมด จึงต้องแยกองค์ประกอบการเสนอขายให้ออก

• ดูผลกระทบหลังธุรกรรมด้วย

การซื้อกิจการอาจเพิ่มรายได้ แต่เพิ่มหนี้และต้นทุนการรวมระบบด้วย ขณะที่การเพิ่มทุนช่วยเสริมฐานะการเงิน แต่จำนวนหุ้นที่เพิ่มอาจกระทบกำไรต่อหุ้น การวิเคราะห์จึงควรเปรียบเทียบสถานะก่อนและหลังรายการ แทนการตัดสินจากพาดหัวข่าวเพียงอย่างเดียว

• แยกการรับประกันจำหน่ายออกจากการรับประกันผลตอบแทน

อีกเรื่องที่ต้องเข้าใจเกี่ยวกับวาณิชธนกิจ คือคำว่า “รับประกันการจำหน่าย” เกี่ยวข้องกับหน้าที่ตามข้อตกลงเสนอขายหลักทรัพย์ ไม่ใช่การรับประกันว่าราคาจะเพิ่มขึ้นหรือผู้ลงทุนจะไม่ขาดทุน

หุ้นยังมีความเสี่ยงจากผลประกอบการและภาวะตลาด ส่วนหุ้นกู้มีความเสี่ยงด้านเครดิตและสภาพคล่อง การมีผู้เชี่ยวชาญร่วมดำเนินการจึงไม่ทดแทนการอ่านข้อมูลความเสี่ยง

หากบริษัทต้องการใช้บริการ ควรเลือกจากอะไร

อย่าเริ่มจากค่าธรรมเนียมเพียงอย่างเดียว ควรพิจารณาประสบการณ์ในอุตสาหกรรม ผลงานธุรกรรมลักษณะใกล้เคียง ทีมที่ลงมือทำจริง และความสามารถในการอธิบายทางเลือกอย่างตรงไปตรงมา

สำหรับธุรกรรมในตลาดทุนไทย ควรตรวจสอบสถานะผู้ให้บริการและการได้รับความเห็นชอบหรือใบอนุญาตที่เกี่ยวข้องกับงานนั้น ผ่านข้อมูลของ ก.ล.ต. รวมถึงตกลงขอบเขตงาน ค่าใช้จ่าย และเงื่อนไขยุติโครงการให้ชัดเจน

ที่ปรึกษาที่เหมาะสมควรอธิบายได้ทั้งเหตุผลที่ควรทำรายการและเงื่อนไขที่ทำให้ควรชะลอ เพราะธุรกรรมที่ใหญ่ที่สุดอาจไม่ใช่ทางเลือกที่เหมาะกับกิจการที่สุด

เชื่อมความรู้เรื่องการเงินองค์กรสู่การลงทุนอย่างเข้าใจ

หัวใจของวาณิชธนกิจ คือการจัดวางเงินทุนและธุรกรรมให้ตอบโจทย์ธุรกิจ ส่วนผู้ลงทุนต้องพิจารณาว่าโครงสร้างเหล่านั้นสร้างโอกาสและความเสี่ยงให้ตนเองอย่างไร ความเข้าใจเรื่องต้นทุนเงินทุน หนี้สิน และกระแสเงินสดจึงนำไปใช้ต่อได้กับการวิเคราะห์สินทรัพย์หลายประเภท

สำหรับผู้ที่สนใจต่อยอดสู่การเทรด Forex และ CFD สามารถศึกษารายละเอียดและเปิดบัญชีผ่าน MORROC Prime ซึ่งนำเสนอแพลตฟอร์มและเครื่องมือวิเคราะห์สำหรับเข้าถึงตลาดการเงินหลายประเภท โดยหน้าเว็บไซต์ระบุว่าบัญชี Raw Spread มีสเปรดเริ่มต้น 0.0 pips พร้อมค่าคอมมิชชัน และแสดงเลเวอเรจสูงสุดถึง 1:500 ทั้งนี้ เงื่อนไขที่ใช้จริงต้องตรวจสอบตามประเภทบัญชีและสินทรัพย์ก่อนเปิดสถานะ การเทรดด้วยเลเวอเรจเพิ่มทั้งโอกาสรับผลตอบแทนและขนาดความเสียหาย จึงควรทำความเข้าใจผลิตภัณฑ์และกำหนดวงเงินเสี่ยงก่อนเริ่มซื้อขาย

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

1. วาณิชธนกิจ คือธนาคารสำหรับคนรวยหรือไม่

เป็นบริการที่เน้นการระดมทุนและธุรกรรมขององค์กร มากกว่าการแบ่งลูกค้าตามความมั่งคั่งส่วนบุคคล ส่วนบริการดูแลทรัพย์สินของบุคคลที่มีความมั่งคั่งสูงมักอยู่ในกลุ่ม Private Banking หรือ Wealth Management แม้อาจมีการประสานงานกันภายในกลุ่มสถาบันการเงินเดียวกัน

2. บริษัทต้องเข้าตลาดหุ้นก่อนจึงใช้บริการได้หรือไม่

ไม่จำเป็น บริษัทนอกตลาดหลักทรัพย์อาจใช้บริการประเมินมูลค่า หา strategic partner หรือให้คำปรึกษาขายกิจการได้ ความเหมาะสมขึ้นอยู่กับลักษณะโครงการ ความพร้อมของข้อมูล และขอบเขตบริการของที่ปรึกษา

3. ที่ปรึกษาทางการเงินกับผู้จัดจำหน่ายหลักทรัพย์ทำหน้าที่เหมือนกันหรือไม่

มีหน้าที่ต่างกัน ที่ปรึกษาทางการเงินเน้นการให้คำปรึกษาและงานเตรียมความพร้อมตามขอบเขตที่เกี่ยวข้อง ส่วนผู้จัดจำหน่ายหลักทรัพย์เน้นดำเนินการเสนอขายและกระจายหลักทรัพย์ให้ผู้ลงทุน ผู้ให้บริการรายเดียวอาจรับหลายบทบาทได้หากมีคุณสมบัติและดำเนินการตามข้อกำหนดที่เกี่ยวข้อง

4. มีที่ปรึกษาชื่อดังแล้ว หุ้น IPO หรือหุ้นกู้จะปลอดภัยหรือไม่

ชื่อเสียงของที่ปรึกษาเป็นข้อมูลประกอบการพิจารณา แต่ไม่รับประกันผลตอบแทนหรือความสามารถชำระหนี้ของบริษัท นักลงทุนยังต้องตรวจสอบฐานะการเงิน ราคาหลักทรัพย์ เงื่อนไขเสนอขาย และปัจจัยเสี่ยงของผู้ออกหลักทรัพย์1

5. Investment Banker กับ IB ในธุรกิจ Forex เหมือนกันหรือไม่

เป็นคนละความหมาย Investment Banker หมายถึงวาณิชธนากร ส่วน IB ในธุรกิจ Forex มักย่อจาก Introducing Broker ซึ่งเกี่ยวข้องกับการแนะนำลูกค้าให้โบรกเกอร์ จึงควรอ่านบริบทและรายละเอียดหน้าที่ก่อนเสมอ